Categorie: Mythes

Pan is een halfgod, een sater. Een sater is een god die half mens, half bok is en is een vrolijk ondeugend boswezen in de Griekse mythologie. Pan is de bekendste, maar vrolijk en ondeugend? Pan lijkt met zijn hoorns, bokkenstaart, hoeven en geitenhaar op zijn poten eerder een duivel. Sinds de middeleeuwen staat hij dan ook model voor het beeld van de duivel. Hij heeft gele ogen, als een nachtdier. De god Bacchus is zijn vriend. Bacchus is de god  van de wijn, de extase in het donkere bos. Saters zijn belust op anarchie, niet op orde.

Pan groeit op bij de bosnimfen, nadat zijn moeder, de nimf Penelope, hem in de steek laat bij zijn geboorte. Zoveel lelijkheid kan zij niet aan. Zijn vader is Hermes, de god van de dieven en boodschapper van de goden van de berg Olympus, de dynastie van vader en oppergod Zeus. Hermes is net als Pan een fallische god en één die de kuddes beschermt. Kortom een afkomst goed voor rampen en catastrofes. Niet voor niets is de term pandemie naar deze onfortuinlijke halfgod vernoemd.

Deze sater groeit op in Arcadië, een utopisch land vol bloemen, bossen, heldere bronnen, gesjilp van vele vogels en waar het altijd zonnig is. Pan zit regelmatig achter de nimfen, die hem proberen op te voeden, aan en van één in het bijzonder is bekend dat zij daar niet van gediend was. Syrinx is vastbesloten maagd te blijven en smeekt de aardgodin Gaia haar te helpen wanneer Pan haar weer eens op de hielen zit. Gaia verandert Syrinx in een bos riet. De wind over het aanliggende meer blaast de mooie tonen erdoorheen en de rest is bekend. Pan snijdt het riet af en de panfluit is geboren.  De oude Grieken noemden de panfluit Syrinx.

Zoals gezegd Pan is een fallische god en ook de naamgever denk ik zo aan de langwerpige klier, die om te zien nog het meeste weg heeft van een erectie. Het is een klier met twee afscheidingsfuncties, de endocriene en de exocriene, ten behoeve van de spijsvertering, zodat vetten, eiwitten en koolhydraten opgenomen kunnen worden in de darmen. Verder betekent het voorvoegsel ‘pan’ meestal ‘al’ of ‘alles’ of alomtegenwoordig. Ik denk aan pantheïsme, pan-Europees, pandemonium, pantheist  en pantomime om een paar bekende te noemen. Achtereenvolgens betekenen deze woorden: geloof in een veelgodendom, zoals in het oude Griekenland, betreffende heel Europa, een chaotische toestand met een hels lawaai en drukte, iemand die ervan uitgaat dat iedereen goddelijk is en een toneel gebarenspel tot in het uiterste.

Voor  het middeleeuwse gebruik Pan zijn uiterlijk aan te wenden voor de beeltenis van de duivel heb ik geen redenen kunnen vinden, maar dat de mythe van pan zijn schaduw vooruit werpt onze tijd in moge duidelijk zijn geworden. Uiteindelijk is deze blog een beetje een panegyriek geworden.

Vannacht droomde ik dat de ultieme waarheid niet gekend kan worden en zelfs niet bestaat, ik werd met een schok wakker. Het is als bij het afpellen van een ui, dacht ik op dat moment. Wanneer je de sluiers probeert te verwijderen zijn er altijd weer nieuwe. En wanneer je de ui volledig ontmanteld hebt blijf je met niets over. Is de werkelijkheid in de zin van de ultieme waarheid een illusie zo vroeg ik mij af?

Het is niet mogelijk de ultieme waarheid te kennen vanuit dit leven. Eens had ik een intense ervaring terwijl ik aan het bidden was. Met grote snelheid ging het opwaarts, totdat ik helemaal aan de uiteinden van deze wereld was en er een geel licht was terwijl ik mij bewust was van mijn lichaam in een gapende leegte, en een stem hoorde die zei: ”Er is niets”. Dat heeft mij toen doen besluiten mijn energie op een meer aards leven te richten. Echter, het bloed kruipt vaak waar het niet gaan kan en inmiddels hervind ik mijzelf weer lezend op het spirituele pad.

Volgens het Tibetaanse dodenboek is het pas mogelijk de wereld achter deze wereld waar te nemen wanneer je na je dood er in slaagt daar deelgenoot van te worden doordat jezelf in het Bardo bevrijdt van de ketenen des levens. Maar wat wanneer het enige waar je je van bevrijden moet en of kan je eigen driften, gevoelens, ideeën en karaktertrekken zijn, en wel in dit leven? De mens in het algemeen zoekt verlossing, hetzij in een God, een religie of in ieder geval in iets dat hij of zij meestal als hoger dan hem zelf ziet. Wat is dat toch?

Stel dat de zoektocht er een is naar onze schaduw en anima of animus. Dit zijn in eerste instantie verborgen archetypen. Archetypen zijn volgens Carl Jung in de menselijke psyche de universele, mythische personages in het collectieve onbewuste van de mens. Deze archetypen komen gelijkelijk voor bij mensen over de hele wereld. Archetypen zijn de intrinsieke menselijke drijfveren en roepen diepe emoties op. Veel mensen lijken zich hier niet bewust van te zijn of te worden. De weg die er te gaan is tijdens ons leven is die van bewustwording, herkenning en implementatie van deze archetypen in ons bestaan. Maar wat dan met universele en aardse liefde?

Liefde is het streven naar harmonie en misschien wel het belangrijkste dat we moeten leren, naast zelfkennis. Het is waarschijnlijk ook onmogelijk zonder dat laatste een harmonieus mens te worden, zowel naar binnen als naar buiten toe. Hier komt Jung weer kijken. Het idee van Jung was/is dat de mens tijdens zijn leven zijn toch vaak dualistische natuur in evenwicht behoort te brengen. Dualisme is de idee dat er twee tegengestelde kanten zijn, bijvoorbeeld goed en kwaad, liefde en haat, lichaam en ziel of geest. Jung werd hierbij geïnspireerd door de Griekse mythische figuren de Dioscuren, beter bekend als de tweeling Castor en Pollux, waarvan de één sterfelijk en de ander onsterfelijk is, het sterrenbeeld Tweeling. De Oostenrijkse psychoanalyticus en collega van Sigmund Freud, Otto Rank heeft het in dit verband over de ‘Dubbelganger’. De dubbelganger is onze broer, wanneer je een man bent, of zus wanneer je vrouw bent, die we moeten ontdekken en waar we van moeten leren houden. Dat is verdomd lastig maar een God is er misschien niet voor nodig. De ultieme waarheid ligt verscholen in de spreuk ‘Ken Uzelf’ op de tempel van Apollo in Delphi. Misschien wilde de droom mij dat vertellen.

Gisterenochtend kwam ik tijdens het vogelen alweer de eerste narcissen tegen. Onwillekeurig moet ik dan altijd aan het verhaal van Narcissus denken bij het zien van deze bloemen. Weer zo’n bekend figuur uit de Griekse mythologie. Hij is de zoon van een riviergod en bekend om twee redenen. Narcissus is een hartstochtelijk jager en knappe jongeman en heeft vele aanbidsters, maar hij is niet geïnteresseerd in de liefde. Echo is idolaat van Narcissus, maar is eerder gestraft door Hera voor haar niet aflatende kletsen, waardoor Hera haar overspelige echtgenoot Zeus niet goed meer in de gaten kan houden. Echo kan alleen nog de laatste paar woorden van wat iemand tegen haar zegt napraten. Narcissus beledigd haar omdat hij niets van haar wil weten en zij trekt zich terug in een grot.  Weer later versmaad Narcissus voor de zoveelste keer een vrouw, maar ditmaal loopt het fataal af. De vrouw is de godin Aphrodite en zij vraagt de andere goden Narcissus te leren wat het is verliefd te zijn en afgewezen te worden. Wat later ziet Narcissus zijn evenbeeld in een heilige onberoerde vijver en wordt verliefd. Het vergaat hem als allen die een hevige onbeantwoorde liefde meemaken, hij kwijnt weg. In zijn geval tot er niets meer over is van hem dan een bloem.

Mooi verhaal met een zekere tragiek. Hoe vergaat het narcisten? Mensen met een narcistische aanleg vinden zichzelf ook heel bijzonder en laten dit graag merken. Ze willen constant aandacht en bewonderd worden, Ze doen heel charmant, maar zijn niet empathisch en hebben weinig emoties. Ze zijn helaas wel zeer jaloers. Het ego is enorm en de wil tot macht is zeker aanwezig. Het enige dat helpt is ze negeren. Daar kunnen ze niet tegen. Dan verwelken ze. Hoe wordt je narcist? Een narcist heeft een laag zelfbeeld dat hij of zij overcompenseert. Hij of zij gaat zelf geloven dat het nieuwe gedrag klopt, dat hij of zij superieur en heel belangrijk is en bepaalde onvervreemdbare rechten heeft.  Mogelijk is er ook een biologische oorzaak, namelijk een tekort aan serotonine of teveel van het hormoon cortisol. Uiteindelijk kan het ook een slecht gehecht zijn in de jeugd doordat de natuurlijke emotionele behoefte van het kind niet wordt vervuld door de ouders. Het kind voelt zich dan niet gezien.

Het is lastig omgaan met een narcist, wanneer je er een hechte band mee wilt. Echter, ook narcisten komen in types. Zo zitten er introverte, kwetsbare, verborgen en verlegen naturen tussen, maar ook extraverte, openlijk superieure en zich al het sociale verkeer toegeëigende, arrogante types. Met beide lijkt het kwaad kersen eten. Ze eten zelf de beste exemplaren. Wat kan je doen aan je narcistische natuur? Volgens kenners leven we in een narcistisch tijdperk, dus we krijgen er bijna allemaal wat van mee zou je denken. Je kunt in therapie gaan. Er zijn verschillende therapievormen tegenwoordig. Je hoeft niet in een bloem te veranderen.  Psychotherapie kan een keuze zijn. Er wordt meestal gewerkt aan het leren stellen van realistische doelen, het leren verdragen en accepteren van kritiek en het zich leren verplaatsen in de behoeften en gevoelens van anderen. Klinkt goed toch?