Mythes

Leestijd: < 1 minuut

Hoe het onbewuste je soms een spiegel voorhoudt of hoe je in de buik van een walvis kan wonen zoals Jonas of als de schepper en maker, vader Geppetto, van Pinokkio.

Pinokkio van het Italiaanse Pinocchio, wat vertaald stukje pijnboom oplevert, is een marionet die door tussenkomst van een goede fee, tot leven komt, maar wel van hout blijft. Hij is een machine. Het is slechts een kwestie van tijd totdat onze held een aantal avonturen beleeft, waarbij hij meermalen in aanraking komt met booswichten, met de zelfkant, tot dat hij langzaam in een ezel verandert . Zijn geweten, Japie de krekel, geeft Pinokkio het inzicht dat hij beter een ander pad kan kiezen en samen gaan ze naar huis. Het huis blijkt al tijden verlaten en leeg en verstoft. Ze gaan op zoek naar Geppetto en vernemen dat hij in de buik van een enorme en beruchte walvis, Monstro, leeft. Uiteindelijk vinden ze Monstro, laat Pinokkio zich opslokken en bevrijdt Gepetto uit de buik van de walvis door een groot vuur te ontsteken in de buik van Monstro, die allen dan uit niest. Gered. Als beloning voor zijn rechtschapen gedrag beloont de fee Pinokkio door hem in een jongen van vlees en bloed te veranderen.

Een doorzichtig verhaal dat een ieder een spiegel voorhoudt, die de tijd neemt hier op te reflecteren.

Read more

Leestijd: < 1 minuut

Een uurtje later maakte ik bovenstaande foto. Om even bij het vorige onderwerp, de Passie, te blijven, de bij staat in de christelijke symboliek voor ijver, goed kunnen organiseren, reinheid, moed, gezond verstand, samenwerking en natuurlijk zoetheid. Verder is maagdelijkheid een attribuut, omdat men vroeger dacht dat bijen zich niet via een vorm van coïtus voortplantte. De bij staat in de christelijke context ook voor wedergeboorte en is dat niet het thema van het christendom, zo niet alle bevrijdende religies en heilsleren?

Read more

Leestijd: < 1 minuut

De passiebloem, in het Latijn: Passiflora incarnata, is een mooie bloem om op een zonnige zondagmiddag te fotograferen. Passio waarvan de naam Passiflora is afgeleid betekent lijden, Flos bloem. De missionarissen uit Spanje, aangekomen in Zuid Amerika, zien in de bloem direct de symboliek van het lijden van Christus. Zijn lijdensweg heet ook wel ‘de Passie’. De tien groene blaadjes, achterop het steeltje naar de drie stampers toe, zouden symbool staan voor de tien apostelen. De missionarissen hadden voor het gemak Judas en Petrus al afgeschreven. De drie donkere, wijnrode stampers verbeelden de drie spijkers waarmee hun Messias aan het kruis werd genageld. Het is en blijft natuurlijk ook een heel mooie bloem die al jaren aan het begint van de zomer op mijn balkon bloeit.

Read more

Leestijd: 3 minuten

De vorige keer schreef ik dat de ervaringen in mijn relatie tot de drie belangrijkste vrouwen in mijn leven, althans het heeft er lang op geleken dat zij dat waren, eigenlijk een product en een gevolg zijn van een archetype en dat er misschien heel veel mannen zijn met soortgelijke ervaringen. Het woord archetype is ontstaan uit het Oudgrieks, waar ‘arche’ ‘oud of origineel’ betekent en ‘type’ ‘patroon of model’, een oud patroon dus. Wat is eigenlijk een archetype en hoe komt het zo machtig?

Vooral pionier, grondlegger en wetenschapper in de hedendaagse psychologie Carl Gustaf Jung heeft zich hier in verdiept en geprobeerd dit te beschrijven, onder andere gebaseerd op ervaringen met de vele patiënten in zijn zo’n veertig jaar durende analytische praktijk in Zwitserland. Volgens Jung die ook een enorme privé bibliotheek met allerlei manuscripten en portfolio’s heeft samengesteld, is een archetype een onderdeel van een structuur, ook wel het collectief onbewuste genaamd, een a priori, zeg maar waarbinnen het de mogelijkheid van een beeld faciliteert. Denk aan de grot van Plato. Dat beeld kan heftige emoties met zich meebrengen en oproepen. Vaak gebeurt dit als een compensatie van een eenzijdige psychische activiteit met als doel deze te corrigeren. Dit gebeurt los van de menselijke wil, zover dat laatste al een kans krijgt.

In dromen, mythes en sprookjes doen zich oude patronen voor los van tijd, plaats, cultuur en ras. Er zijn bewijzen dat er over de hele wereld in verschillende tijden en continenten ontwikkeling zijn geweest, die niet anders dan los van elkaar hebben plaatsgevonden kunnen hebben, daar er bijvoorbeeld 2000 jaar geleden nog geen internet was dat de hele wereld met elkaar verbind. Er was wel iets anders, het collectief onbewuste, dat door de jaren en eeuwen heen zich steeds verder ontwikkeld en uitbreidt. Het is onze psychische erfenis als mensheid. De archetypen, die onderdeel zijn van datzelfde onbewuste, zijn lege mallen, die gevuld kunnen worden met een beeld en dan gaan leven en meestal buiten de eigen psyche worden geprojecteerd. Een mooi voorbeeld is de anima, de vrouwelijke ziel van de man (animus bij de vrouw) die hij al jong projecteert op zijn moeder en later vaak op andere vrouwen in zijn omgeving. Dit kan behoorlijk uit de hand lopen wanneer dit leidt tot het idealiseren van bijvoorbeeld een vrouw, die aan hem een intense belangstelling voor haar heeft ontlokt, ook wel verliefd zijn genoemd. Zij krijgt daardoor een betoverende, aantrekkelijke, fascinerende, maar tegelijk ook angstaanjagende grootheid, alsof zij een koningin, een godin is, wat echter ook nogal eens omslaat in het tegenovergestelde hiervan. De mal stroomt dan vol met aan het idee gerelateerde beelden met bijbehorende emoties en belevingen tot gevolg en voor waar aangenomen ervaringen, die elkaar kunnen versterken. Een obsessie is geboren, maar daarmee ook een afhankelijkheid en een verslaving.

Het mag nu duidelijk zijn hoeveel macht we kunnen toekennen aan een soms vernietigend idee. Het archetype wordt dan oppermachtig en kan zijn gang gaan. Er is regelmatig psychotherapie, maar zeker heel veel zelfkennis en geduld voor nodig om de werking van het archetype te ontmaskeren en zijn invloed mogelijk te niet te doen of te verminderen. Het zou makkelijker zijn wanneer er slechts een archetype is, maar er zijn er heel veel. De meest bekende en machtigste archetypes zijn de eerder genoemde anima en animus, de schaduw, de persona, de oude wijze man, het kind, maar ook het Zelf. Het loont de moeite kennis te maken met deze archetypen en door zelfreflectie en innerlijk schouwen vertrouwt te raken met hen, in de hoop hun bijna almacht in goede banen te proberen te leiden.

Read more

Leestijd: 2 minuten

Laten we dit woord eens opsplitsen. Het valt duidelijk uiteen in de woorden pan en creas. Pan vertaald vanuit het Latijn betekent alles of alles omvattend en creas vertaald vanuit het Latijn als creëren. De woorden los van elkaar gebruikt betekenen vanuit het Latijn vertaalt: maak een pannetje. Maar het meest bekend is Pan waarschijnlijk uit de Griekse en Latijnse mythen over hem, zie mijn eerder blog over Pan. Hier echter kunnen we pancreas met enige goede wil lezen als ‘alles creëren’.

Wanneer ik een stap verder ga in mijn analogisch denken of zo je wilt analogisch creëren, kom ik uit bij Prometheus. Ik zal uitleggen hoe ik die stap genomen heb. Prometheus steelt het vuur, de creatie van de Goden van de Olympus van diezelfde Goden om het aan de mensen te geven. In sommige oude Griekse mythen is Prometheus zelfs de schepper van de eerste mensen. Hij creëerde de mens uit klei.

Het stelen van vuur van de Goden is naar mijn idee hetzelfde als creëren, iets maken vanuit het niets. Vuur ontstond vroeger uit het op elkaar slaan van kiezelstenen, wat een vonk gaf waarmee personen die daarin bedreven waren vuur konden maken. Vuur is het licht van de ziel van de mens, de universele vonk ons al dan niet gegeven door God, of omgekeerd, het vuur in de mens ís zijn ziel. Maar er is nog iets.

Als straf voor zijn daad zorgen de Goden bij monde van Zeus dat Prometheus vastgeketend wordt aan een berg in de Kaukasus alwaar de adelaar Ethon zijn lever uit het lichaam van Prometheus komt pikken en die dan vervolgens opeet. In de nacht groeit de lever weer aan, waarna de adelaar in de ochtend terugkomt om de lever opnieuw uit te pikken en op te eten. Dit gaat door totdat Herakles als een van zijn twaalf werken, met goedkeuring van Zeus, de adelaar dood en de als eeuwig bedoeld straf eindigt. Is het een heel grote stap om de lever te vervangen door de alvleesklier, een gelijksoortig orgaan?

Pancreatitis of alvleesklier ontsteking (vuur) kan ontstaan door onder andere overmatig alcoholgebruik (het vuurwater). Deze ontsteking kan zich herhalen wat kan leiden tot chronische alvleesklier ontsteking. Ook kan het in sommige gevallen leiden tot pacreascarcinoom. Een deel van de alvleesklier wordt dan soms operatief verwijderd. De levensverwachting daarbij moet niet al te hoog worden ingeschat. De idee van alles creëren wordt dan helaas een afnemen van en uiteindelijk doven van het vuur.

Read more

Leestijd: 3 minuten

Gisterenmiddag kreeg ik een nieuwe huisgenoot, een papyrusplant, die ik Syrinx heb gedoopt. Uiteraard praat ik tegen haar. Ze is nog heel klein, een stekje slechts in een grote hoge accubak met aarde en witte steentjes.

De Cyperus papyrus is een moerasplant die in het wild voorkomt in (sub)tropisch Afrika. Het is een gras of riet met lange stengels die uitmonden in een stervormige bovenkant van dunne groene grasvormige bladen. De meest bekende toepassing van de plant is natuurlijk de papyrusrol, toen zij nog langs de oevers van de Nijl groeide. De plant wordt in de moerassen van Soedan gezien als onkruid en de driekantige stengels kunnen makkelijk vier tot vijf meter hoog worden. Daar, en bijvoorbeeld in Botswana en Oeganda beslaan de moerasgebieden ieder een oppervlakte ter grootte van de provincie Utrecht.

In het oude Egypte werd de plant gebruikt als de bekende voorloper van het papier, maar ook als voedsel en dakbedekking en voor allerlei huishoudelijk servies en zelfs voor het maken van boten. Toen de Egyptische architect Imhotep natuurstenen gebouwen ging maken voor de tombe van farao Djoser (27 e eeuw voor Christus!), maakte hij de structuur van de papyrusstengels na in steen. Dit werd de voorloper van de zuil met kapiteel, zoals we die goed kennen van de oude Griekse en Romeinse ruïnes. Het gebruik van de plant om op te schrijven wordt gedateerd op zo’n vijfduizend jaar geleden.

Tegenwoordig, of eigenlijk al langer – ik had al eerder een papyrusplant in een accubak met witte steentjes in 1976 – is het een decoratieve plant die het goed in huis doet. Deze plant, die ik heb gekregen, is eigenlijk familie van de Cyperus alternifolius. De twee worden nogal eens verward.  Deze kamervariant kan 2,5 meter hoog worden, dus bijna tot aan het plafond. Zij kan heel breed worden qua aantal stengels of heel hoog, afhankelijk van het formaat van de pot of bak waar zij in staat. Je kunt haar niet echt teveel water geven, als moerasplant, hoewel de wortels beter niet constant nat kunnen zijn. De bladeren kunnen soms bruine topjes krijgen, vooral in de buurt van een centrale verwarming. Zij moet dan besproeit worden met een plantenspuit. Zij kan bloeien met kleine bruine bloemetjes die zaden kunnen dragen. Ze heeft veel licht nodig. Niet alleen mensen zijn gek op deze plant, katten doen zich er graag te goed aan.  Ze kan ook buiten in de tuin langs de vijver gedijen. Meest bekend als de Cyperus perkamentus.

In het oude Egypte stond de papyrusplant (mehyt) voor vreugde en blijdschap, het was de toverstaf van de godinnen. Ook werd de plant met jeugd geassocieerd. Het nieuwe leven dat uit het oerwater oprees. Het was daar een koninklijk gewas. Daar de plant weelderig groeide werd zij ook het symbool van vruchtbaarheid. Zij vormde de zuilen van de hemel waar de god Hapi verbleef. Maar er waren meer goden waarmee zij verbonden was, zoals Bastet (vruchtbaarheidsgodin voorgesteld als een kat) en Neith (moedergodin en soms gezien als schepper van de wereld) en Isis baarde haar zoon Horus in een papyrusveld, daar zij zich verbergen moest voor haar broer Seth. Dat maakte de plant symbool van geboorte  en wedergeboorte. Al met al heeft Syrinx dus een kleurrijke geschiedenis.

Read more

Leestijd: 3 minuten

Binnenkort is het lente en zien we hopelijk weer meer insecten. Wat weten we over het insect de bij en wat zijn er voor mythes over de bij te vinden?

Wat zijn de feiten heden ten dage over de rol van de bij? Tegenwoordig kennen we de bij vooral als de nijvere maker van honing. Bijen maken deel uit van de familie van vliesvleugelen, maar zijn de enige veganisten in die familie. Ze leven van nectar (suikerrijke vloeistof), en stuifmeel en honingdauw. Het is niet zo dat alle bijen in volken leven, er zijn vele alleen levende, solitaire bijen. Het aantal soorten overstijgt waarschijnlijk de 20.000 in kaart gebrachte soorten. Ze leggen een wintervoorraad van hun voedsel, de honing, aan dat dan weer deels door imkers wordt weggenomen. Om zich te verdedigen tegen hoornaars, de grotere en sterkere wespen, kunnen bijen hun vliegspieren heel snel laten trillen, zo snel dat hun middensegment warm wordt. Wanneer twaalf of meer bijen dit samen doen verhoogt hierdoor de omgevingstemperatuur opvallend, zo opvallend dat de aanvallende hoornaar onder de warmte bezwijkt. De nog niet verklaarde bijensterfte in deze eeuw is een bedreiging voor het milieu en de menselijke levensbehoeften zoals appels, tomaten, aardbeien, maar ook koffie. Bijen dragen door de bestuiving van planten voor dertig procent bij aan de keten van menselijk voedsel. Mogelijke verklaringen voor de immense bijensterfte zijn de pesticiden, het eenzijdige voedselaanbod op het platteland en het slechte weer.

Wat kunnen we doen om de behulpzame en hardwerkende belangrijke bij te redden van een teruglopende populatie en te voorkomen dat de bij een mythe wordt? Je kunt meer bloemen planten op je balkon of in je tuin in plaats van er grijze tegels in te leggen Staat ook een stuk leuker en mooier. En laat vooral de uitgebloeide stengels staan, bijen kunnen daarin overwinteren. Ga ze in ieder geval niet voeden met suikerwater, goed bedoeld misschien, maar funest voor de bij, een bakje vers water is beter.

Read more

Leestijd: 2 minuten

Pan is een halfgod, een sater. Een sater is een god die half mens, half bok is en is een vrolijk ondeugend boswezen in de Griekse mythologie. Pan is de bekendste, maar vrolijk en ondeugend? Pan lijkt met zijn hoorns, bokkenstaart, hoeven en geitenhaar op zijn poten eerder een duivel. Sinds de middeleeuwen staat hij dan ook model voor het beeld van de duivel. Hij heeft gele ogen, als een nachtdier. De god Bacchus is zijn vriend. Bacchus is de god  van de wijn, de extase in het donkere bos. Saters zijn belust op anarchie, niet op orde.

Pan groeit op bij de bosnimfen, nadat zijn moeder, de nimf Penelope, hem in de steek laat bij zijn geboorte. Zoveel lelijkheid kan zij niet aan. Zijn vader is Hermes, de god van de dieven en boodschapper van de goden van de berg Olympus, de dynastie van vader en oppergod Zeus. Hermes is net als Pan een fallische god en één die de kuddes beschermt. Kortom een afkomst goed voor rampen en catastrofes. Niet voor niets is de term pandemie naar deze onfortuinlijke halfgod vernoemd.

Deze sater groeit op in Arcadië, een utopisch land vol bloemen, bossen, heldere bronnen, gesjilp van vele vogels en waar het altijd zonnig is. Pan zit regelmatig achter de nimfen, die hem proberen op te voeden, aan en van één in het bijzonder is bekend dat zij daar niet van gediend was. Syrinx is vastbesloten maagd te blijven en smeekt de aardgodin Gaia haar te helpen wanneer Pan haar weer eens op de hielen zit. Gaia verandert Syrinx in een bos riet. De wind over het aanliggende meer blaast de mooie tonen erdoorheen en de rest is bekend. Pan snijdt het riet af en de panfluit is geboren.  De oude Grieken noemden de panfluit Syrinx.

Zoals gezegd Pan is een fallische god en ook de naamgever denk ik zo aan de langwerpige klier, die om te zien nog het meeste weg heeft van een erectie. Het is een klier met twee afscheidingsfuncties, de endocriene en de exocriene, ten behoeve van de spijsvertering, zodat vetten, eiwitten en koolhydraten opgenomen kunnen worden in de darmen. Verder betekent het voorvoegsel ‘pan’ meestal ‘al’ of ‘alles’ of alomtegenwoordig. Ik denk aan pantheïsme, pan-Europees, pandemonium, pantheist  en pantomime om een paar bekende te noemen. Achtereenvolgens betekenen deze woorden: geloof in een veelgodendom, zoals in het oude Griekenland, betreffende heel Europa, een chaotische toestand met een hels lawaai en drukte, iemand die ervan uitgaat dat iedereen goddelijk is en een toneel gebarenspel tot in het uiterste.

Voor  het middeleeuwse gebruik Pan zijn uiterlijk aan te wenden voor de beeltenis van de duivel heb ik geen redenen kunnen vinden, maar dat de mythe van pan zijn schaduw vooruit werpt onze tijd in moge duidelijk zijn geworden. Uiteindelijk is deze blog een beetje een panegyriek geworden.

Read more

Leestijd: 3 minuten

Vannacht droomde ik dat de ultieme waarheid niet gekend kan worden en zelfs niet bestaat, ik werd met een schok wakker. Het is als bij het afpellen van een ui, dacht ik op dat moment. Wanneer je de sluiers probeert te verwijderen zijn er altijd weer nieuwe. En wanneer je de ui volledig ontmanteld hebt blijf je met niets over. Is de werkelijkheid in de zin van de ultieme waarheid een illusie zo vroeg ik mij af?

Het is niet mogelijk de ultieme waarheid te kennen vanuit dit leven. Eens had ik een intense ervaring terwijl ik aan het bidden was. Met grote snelheid ging het opwaarts, totdat ik helemaal aan de uiteinden van deze wereld was en er een geel licht was terwijl ik mij bewust was van mijn lichaam in een gapende leegte, en een stem hoorde die zei: ”Er is niets”. Dat heeft mij toen doen besluiten mijn energie op een meer aards leven te richten. Echter, het bloed kruipt vaak waar het niet gaan kan en inmiddels hervind ik mijzelf weer lezend op het spirituele pad.

Volgens het Tibetaanse dodenboek is het pas mogelijk de wereld achter deze wereld waar te nemen wanneer je na je dood er in slaagt daar deelgenoot van te worden doordat jezelf in het Bardo bevrijdt van de ketenen des levens. Maar wat wanneer het enige waar je je van bevrijden moet en of kan je eigen driften, gevoelens, ideeën en karaktertrekken zijn, en wel in dit leven? De mens in het algemeen zoekt verlossing, hetzij in een God, een religie of in ieder geval in iets dat hij of zij meestal als hoger dan hem zelf ziet. Wat is dat toch?

Stel dat de zoektocht er een is naar onze schaduw en anima of animus. Dit zijn in eerste instantie verborgen archetypen. Archetypen zijn volgens Carl Jung in de menselijke psyche de universele, mythische personages in het collectieve onbewuste van de mens. Deze archetypen komen gelijkelijk voor bij mensen over de hele wereld. Archetypen zijn de intrinsieke menselijke drijfveren en roepen diepe emoties op. Veel mensen lijken zich hier niet bewust van te zijn of te worden. De weg die er te gaan is tijdens ons leven is die van bewustwording, herkenning en implementatie van deze archetypen in ons bestaan. Maar wat dan met universele en aardse liefde?

Liefde is het streven naar harmonie en misschien wel het belangrijkste dat we moeten leren, naast zelfkennis. Het is waarschijnlijk ook onmogelijk zonder dat laatste een harmonieus mens te worden, zowel naar binnen als naar buiten toe. Hier komt Jung weer kijken. Het idee van Jung was/is dat de mens tijdens zijn leven zijn toch vaak dualistische natuur in evenwicht behoort te brengen. Dualisme is de idee dat er twee tegengestelde kanten zijn, bijvoorbeeld goed en kwaad, liefde en haat, lichaam en ziel of geest. Jung werd hierbij geïnspireerd door de Griekse mythische figuren de Dioscuren, beter bekend als de tweeling Castor en Pollux, waarvan de één sterfelijk en de ander onsterfelijk is, het sterrenbeeld Tweeling. De Oostenrijkse psychoanalyticus en collega van Sigmund Freud, Otto Rank heeft het in dit verband over de ‘Dubbelganger’. De dubbelganger is onze broer, wanneer je een man bent, of zus wanneer je vrouw bent, die we moeten ontdekken en waar we van moeten leren houden. Dat is verdomd lastig maar een God is er misschien niet voor nodig. De ultieme waarheid ligt verscholen in de spreuk ‘Ken Uzelf’ op de tempel van Apollo in Delphi. Misschien wilde de droom mij dat vertellen.

Read more

Leestijd: 3 minuten

Gisterenochtend kwam ik tijdens het vogelen alweer de eerste narcissen tegen. Onwillekeurig moet ik dan altijd aan het verhaal van Narcissus denken bij het zien van deze bloemen. Weer zo’n bekend figuur uit de Griekse mythologie. Hij is de zoon van een riviergod en bekend om twee redenen. Narcissus is een hartstochtelijk jager en knappe jongeman en heeft vele aanbidsters, maar hij is niet geïnteresseerd in de liefde. Echo is idolaat van Narcissus, maar is eerder gestraft door Hera voor haar niet aflatende kletsen, waardoor Hera haar overspelige echtgenoot Zeus niet goed meer in de gaten kan houden. Echo kan alleen nog de laatste paar woorden van wat iemand tegen haar zegt napraten. Narcissus beledigd haar omdat hij niets van haar wil weten en zij trekt zich terug in een grot.  Weer later versmaad Narcissus voor de zoveelste keer een vrouw, maar ditmaal loopt het fataal af. De vrouw is de godin Aphrodite en zij vraagt de andere goden Narcissus te leren wat het is verliefd te zijn en afgewezen te worden. Wat later ziet Narcissus zijn evenbeeld in een heilige onberoerde vijver en wordt verliefd. Het vergaat hem als allen die een hevige onbeantwoorde liefde meemaken, hij kwijnt weg. In zijn geval tot er niets meer over is van hem dan een bloem.

Mooi verhaal met een zekere tragiek. Hoe vergaat het narcisten? Mensen met een narcistische aanleg vinden zichzelf ook heel bijzonder en laten dit graag merken. Ze willen constant aandacht en bewonderd worden, Ze doen heel charmant, maar zijn niet empathisch en hebben weinig emoties. Ze zijn helaas wel zeer jaloers. Het ego is enorm en de wil tot macht is zeker aanwezig. Het enige dat helpt is ze negeren. Daar kunnen ze niet tegen. Dan verwelken ze. Hoe wordt je narcist? Een narcist heeft een laag zelfbeeld dat hij of zij overcompenseert. Hij of zij gaat zelf geloven dat het nieuwe gedrag klopt, dat hij of zij superieur en heel belangrijk is en bepaalde onvervreemdbare rechten heeft.  Mogelijk is er ook een biologische oorzaak, namelijk een tekort aan serotonine of teveel van het hormoon cortisol. Uiteindelijk kan het ook een slecht gehecht zijn in de jeugd doordat de natuurlijke emotionele behoefte van het kind niet wordt vervuld door de ouders. Het kind voelt zich dan niet gezien.

Het is lastig omgaan met een narcist, wanneer je er een hechte band mee wilt. Echter, ook narcisten komen in types. Zo zitten er introverte, kwetsbare, verborgen en verlegen naturen tussen, maar ook extraverte, openlijk superieure en zich al het sociale verkeer toegeëigende, arrogante types. Met beide lijkt het kwaad kersen eten. Ze eten zelf de beste exemplaren. Wat kan je doen aan je narcistische natuur? Volgens kenners leven we in een narcistisch tijdperk, dus we krijgen er bijna allemaal wat van mee zou je denken. Je kunt in therapie gaan. Er zijn verschillende therapievormen tegenwoordig. Je hoeft niet in een bloem te veranderen.  Psychotherapie kan een keuze zijn. Er wordt meestal gewerkt aan het leren stellen van realistische doelen, het leren verdragen en accepteren van kritiek en het zich leren verplaatsen in de behoeften en gevoelens van anderen. Klinkt goed toch?

Read more
NL - EN